İnsanlık, tarih boyunca onlarca salgın ile uğraşmak zorunda kalmıştır. Bu salgınlar milyonlarca insanın ölümüne neden olmakla birlikte; savaşların başlamasına veya bitmesine, isyanlara, kıtlıklara ve konjonktürlerin değişmesine de sebebiyet vermiştir.
Bu yazımızda, geçmişte karşımıza çıkan 5 önemli salgını konu aldık. Onlarca salgından bu beş tanesini seçmemizin nedeni ise sonuçlarının çok daha ağır hissedilmesi oldu.
Atina Vebası (M.Ö. 430)
M.Ö. 430’lu yıllarda Atina ile Sparta arasında patlak veren bir savaşın hemen sonrasında, veba Atina halkını tahrip etti ve yaklaşık 5 yıl sürdü. Bazı tahminlere göre bu salgın ile birlikte 100.000 kişi hayatını kaybetti. Salgın sırasında hayatını kaybeden yaklaşık 100.000 kişi, o dönemdeki Atina nüfusunun çeyreğini oluşturuyordu. Salgının belirtileri öksürme, kusma, ateş, gözlerde kızarıklık ve iltihap, ishal, ses kaybı ve ishal olarak gözlemlendi.
Tarihçi Tukidides, bu vebaya yakalanan ve kurtulan birisi olarak salgının yaşattığı yıkımı en net ifade eden kişi oldu. Salgın esnasında hekimlerin çaresiz kaldıklarını, hastalık ile en çok yakınlaşan kişilerin onlar olduğunu ve birçoğunun hayatını kaybettiğini belirtti. Atina Vebası, savaş esnasında Atinalılardan hastalık kapmak istemeyen Spartalıların da geri çekilmesine neden oldu. Aynı zamanda bu salgın nedeniyle birçok Atinalı asker ve general de hayatını kaybetti.
Justinianus Vebası (541)
541 yılında ortaya çıkan ve 750 yılına kadar yinelenen bu salgının toplamda 25-100 milyon kişinin ölümüne sebebiyet verdiği belirtiliyor. Bizans İmparatorluğu başta olmak üzere Akdeniz çevresindeki liman kentleri de etkisi altına alan bu salgının ticaret gemilerindeki vebalı pire taşıyan sıçanlar nedeniyle yayıldığı söyleniyor.
2013 yılında yapılan bir araştırma neticesinde, 1347 ve 1351 yılları arasında meydana gelen “Kara Ölüm” ile Justinianus vebasına sebep olan bakterinin aynı olduğu (Yersinia pestis) tespit edildi.
En Kanlı Salgın – Kara Ölüm (1347-1351)
Kara Ölüm, insanlık tarihinde en büyük yıkıma sebep olan salgındır. Başlangıç noktası Çin ve Orta Asya olarak gösterilen ve 1347 yılında Avrupa’yı vuran Kara Ölüm, sadece 14. yüzyılda 200 milyon kişinin ölümüne neden oldu. Kara Ölüm aslında yeni bir hastalık değildi. 541 yılında Justinianus Veba Salgını’na neden olan Yersenia pestis bakterisi, Kara Ölüm’ün yaşanmasına da sebep olan bakteriydi. Hastalığa Kara Ölüm denmesinin sebebi bir rivayete göre hastalanan insanlarda meydana gelen deri altı kanamalar nedeniyle derinin siyaha dönmesi olarak açıklandı. Bir diğer rivayete göre de burada kullanılan anlamın mecazi olduğu, hastalığın yaşattığı kasvetli ve karanlık günlerin adına yansıdığı belirtilmektedir.
Bu veba, Avrupa tarihinin de kaderini değiştirdi. Milyonlarca ölüm nedeniyle işgücü bulmak zorlaştı. Nüfusun aşırı düşmesi nedeniyle sağ kalan insanların yaşam kalitesinde iyileşmeler yaşandığı, işgücü problemini çözmek için yapılan çalışmaların da teknolojik gelişmelerin hızlanmasına katkı sağladığı belirtilmektedir.
2018 yılında yapılan bir araştırmaya göre hastalığa sebep olan bakterinin hayvan değil insan kaynaklı olduğu iddiası ortaya atıldı. Bu iddiaya göre hastalığı yayan insan vücudunda bulunan bakterilerdi.
Karantina Kelimesinin Kökeni
Kara Ölüm’ün yaşandığı yıllarda denizciler tedbir amacıyla 30 gün süreyle gemilerde tutuluyorlardı. Bu durum Venedik hukukunda “trentino” olarak tanımlanıyordu. Vebanın sonuçları ağırlaştıkça Venedikliler bu izolasyon süresini 30 günden 40 güne çıkarma kararı aldılar. Günümüzde kullanılan karantina kelimesinin kökeni olarak İtalyancada “40” anlamına gelen quaranta kelimesi gösterilmektedir.
Büyük Londra Vebası
1665 yılının Nisan ayında Londra’da başlayan bu salgın, sıcak yaz aylarının da etkisiyle hızla yayıldı. Veba bulaşmış farelerdeki pireler nedeniyle ortaya çıktığı düşünülen bu hastalık Londra nüfusunun yaklaşık %15’ini ifade eden 100.000 kişinin ölümüne neden oldu. Vebanın sona ermesi ise Londra için acıların sonu değildi. 1966 yılında başlayan “Büyük Londra Yangını” toplam 4 gün sürdü ve şehrin büyük bir bölümünün yanmasına neden oldu.
İspanyol Gribi Salgını
İspanyol gribi, yakın tarihimizde sonuçları en ağır olan salgınlardan biridir. H1N1 virüsünün ölümcül bir alt türünün neden olduğu belirtilen bu hastalık, dünya nüfusunun üçte ikisine karşılık gelen 500 milyon kişinin enfekte olmasına neden olmuştur. Bu salgın sebebiyle tahmin edilen ölüm sayısı ise yaklaşık 50 milyondur. 1. Dünya Savaşı’nda ciddi olarak hissedilen İspanyol Gribi’nin, savaşın daha erken sona ermesine de etki ettiği düşünülmektedir.
Salgının adı her ne kadar İspanyol Gribi olarak tanımlansa da, salgının başlangıç noktası İspanya değildi. 1. Dünya Savaşı sırasında tarafsız bir ülke olan İspanya, hastalığın sonuçlarını halka açıklamakta bir sıkıntı görmemiş ve basını kısıtlamamıştır. Bu nedenle hastalığın ilk duyum noktası olarak İspanya gösterildiği için adı da “İspanyol Gribi” olarak kalmıştır.
21. Yüzyılda Salgın – Covid-19
Şimdiye kadar dokunduğumuz beş salgın da tarihin izlerini taşıyordu. Covid-19 ise günümüzde hepimizin canlı bir şekilde şahitlik ettiği bir pandemi. İlk olarak Aralık 2019’da Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan bu salgının başlangıcı ile alakalı spekülasyonlar ise hala devam etmekte. Yarasadan insana bulaştığı söylemlerinin yanı sıra komplo teorisi olarak tanımlanabilecek bir görüş de virüsün insan eliyle oluşturulduğu yönünde fikir belirtmekte. Bulunduğumuz aşamada bu sorulara kesin bir cevap vermek zor. Diğer pandemilerde olduğu gibi tarih yaşanacak ve doğru cevabı bizlere yine zaman verecek.
Bu yazının hazırlandığı 3 Ağustos 2020 itibariyle Covid-19 Dünya üzerinde yaklaşık 18 milyon kişiye bulaştı, 690.000 kişinin ise ölümüne neden oldu. Hastalığı atlatarak iyileşen kişi sayısı ise an itibariyle 11,4 milyon. Ülkemizde ise 232.000 kişi enfekte olurken, 5.728 kişi hayatını kaybetti.
Hastalığın grafiğine baktığımızda ise yakın zaman için iyi şeyler söylemek maalesef zor. Dünya üzerindeki vaka sayıları artmaya devam ediyor ve henüz tepe noktasını göremedik.
Covid-19 ile alakalı son bilimsel gelişmeleri anlattığımız “Doğru Bilinen Yanlışlar” adlı yazımıza buradan ulaşabilirsiniz.
