Matrakçı Nasuh ve Türk Minyatür Sanatı
“16. asır, Osmanlı İmparatorluğu’nun çeşitli makamlarında görev almış önemli ve ilginç simaların iyiden iyiye yükselişine veya bunların göz kamaştırıcı bir şekilde ortaya çıkışına tanıklık eder. Bu simalar, resmî görevlerinin yanı sıra, ilgilendikleri bilim dalları ve sanatlarla ilgili olarak vücuda getirdikleri eserlerle yaşadıkları devrin kültürel ortamını etkilemiş ve sonraki zaman dilimlerine de tesir etmeyi başarmışlardır. Onların birkaç dalda eser -bazıları dalının en parlak örnekleri arasında yer alamasa da- verebilme kabiliyeti, genelde imparatorlukta, özelde ise payitahtta var olan eğitim ve kültürel ortamın yapısına dayanır. Bu yapının ortaya çıkardığı önemli isimlerden biri de Matrakçı Nasûh’tur.” [1]

Türk minyatür sanatına eserlerinde hiç insan figürlerine yer vermemesi ile yeni bir yön kazandıran Matrakçı Nasuh, tarihçi, hattat, matematikçi ve silahşör kimliğiyle de bilinir. Şehirlerin en bariz topografik özelliklerini gösterdiği harita benzeri minyatürleriyle tanınır. Matrak oyunundaki başarısı sayesinde Matrakçı lakabını alan Nasuh hakkında bilinenler kısıtlıdır ancak matematik kitabının girişinde Bosnalı olduğunu söyler ve kendini Nasuh b. Abdullah olarak tanıtır.
Sanki şehirlere yukarıdan bakılıyormuş gibi gözüken minyatürlerinde kaleleri, camileri, surları ve evleri resmetmiştir. Çok gerçekçi olan eserlerinde şehrin güzel kır manzaralarına, köprülerine ve derelerine de yer vermiştir. Türk tarihi, coğrafyası ve şehir planlaması açısından paha biçilmez minyatürler ortaya koymuştur.

Nasuh’un Mecma-i Menazil adlı yazması, 90 sayfalık bir metin, 107 minyatür ve 25 resimli metinden ibarettir. Minyatürler, Kanuni’nin ilk İran seferi esnasında konup göçülen menzillerin adeta bir haritasını teşkil etmektedirler. Bu bakımdan topografik ve şematik bir karakter taşımakta ve daha çok dokümanter bir değeri bulunmaktadır. Geçilen şehirlerin cami ve saray gibi belli başlı binalarının resmedilmiş olması, bu resimlerin İslam mimarisi tarihi için olan dokümanter değerini artırmaktadır. Bu resimlerde görülen kale, köprü, kaya, bitki ve hayvanlar, bir muayyen resmin adeta baştan sonra tekrarı gibidir. Bununla beraber minyatürlere hakim olan ifadeciliğin (expressionism), eserleri monotonluktan kurtardığı görülmektedir. Diğer taraftan keyfi bir perspektifle konunun en karakteristik cephelerini takdim etme imkanı elde edilmiş bulunmaktadır. Bu minyatürlerin diğer bir özelliği de, mübalağasız ve realist oluşlarıdır. Diğer taraftan ayrıca bu eserlerde görülen mizahi teferruat da dikkati çekmektedir. [2]

16. yüzyılın büyük şehircisi, minyatür ustası, hattatı, şairi ve matrakçısı Nasuh’un bu eşsiz eseri, bugünün şehircilik uzmanlarına da kaynaklık olabilecek kıymette ve niteliktedir.
Eserin yazıldığı ve minyatürlerin yapıldığı sefer anı da göz önüne alınırsa, Matrakçı’nın ne kadar dikkatli bir gözlemci ve usta bir minyatürcü olduğu daha iyi anlaşılacaktır.
16. Yüzyıl Osmanlı ülkesinin birçok büyük şehrinin en ince ayrıntısına kadar tasvir edildiği bu eseri görmek, okumak ve tanımak için İstanbul Üniversitesi bünyesindeki Nadir Eserler ve Müze Kütüphanesi’ne uğramak kafidir. Yüzyıllarca ehli tarafından muhafaza edilerek bugünlere ulaştırılan bu eşsiz eser, sadece araştırmacıların değil, Osmanlı tarihine, sanatına, medeniyetine ve kültürüne ilgi duyan herkesi bekliyor. [3]
Kaynaklar
- [1] Erkan, Davut, Matrakçı Nasûh’un Hayatı ve Eserleri Üzerine Notlar, Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies, XXXVII (2011), 181-19.
- [2] Yurdaydın, Hüseyin G., Matrakçı Nasuh, Ankara Üniversitesi Basımevi, 1963 Ankara.
- [3] Çesmeci, Hatice, 16. Yüzyılın Büyük Ustası Matrakçı Nasuh, Türkiyemiz Kültür ve Sanat Dergisi, Ocak 1997, sayı 80.
- Görsek kaynak: Tarihli Sanat









Cevap Yaz