Uşaklı Helvacızadeler ailesine mensup İzmir’de doğan Sevgili Halid Ziya; ailesine nazaran ticaretle ilgisi bulunmayan, zarif yaratılışlı, Mevlana Celaleddin hayranı bir beybabanın üçüncü evladıdır. 1865 yılında, bulunduğu toprakların en garip ve en yaşanılası olduğu zaman diliminde dünyaya gelmiş, 1945 yılında bu dünyaya veda etmiştir. Hayatını okumak ve öğrenmek eylemlerinin ne olduğunu bilmeye adayan Ziya, okuduğum Mai ve Siyah romanıyla kalbimde kurduğu tahttan bana göz kırpmıştır.
Halid Ziya denildiği zaman gözlerimin önünde daima yakışıklı ve zarif bir beyefendi oluşmuş, binaenaleyh onu zihnimde hayranlıkla canlandırmayı kendime zevk edinmişimdir. Şimdi sizlere de Mai ve Siyah romanından bahsederken bu zevki tatmanızı istediğimi belirtmeliyim.
Sevgili Ahmet Hamdi Tanpınar bu romandan “Mai ve Siyah bir hayal kırıklığının romanıdır.”diyerek bahsetmektedir. [1] Bu cümlesi romanı okumadan evvel bana oldukça ağır gelerek, büyük bir romantiklikle kaşlarımı çatmama sebep olmuş lakin romanın başkahramanı Ahmet Cemil’le tanıştıktan sonra hak verdiğim bir yargı olmuştur.
1896’da Mai ve Siyah’ın tefrikasıyla Servet-i Fünun’a katılan Halid Ziya, döneminde romanıyla ortalığı kasıp kavurmuş ve edebiyatçıların önünde saygıyla eğildiği isim olmuştur. Bu roman için, Türkiye’de nesli hakkında konuşabilen ilk eserdir, denilebilir.

Roman, mai bir gece ile başlayıp siyah bir geceyle bitmiştir. Mai, Arapça kökenli bir kelime olup mavi anlamına gelmektedir. Mai, Ahmet Cemil’in hayallerini yansıtırken, siyah O’nun hayal kırıklıklarını ve hayatın gerçeklerini yansıtmaktadır.
Tanıdığım ve bundan sonra tanıyacağım en aşık ve en duygusal kahraman olan Ahmet Cemil, romanın ve bence Ziya’nın göz bebeğidir.
Ahmet Cemil; duygusal, vefalı, saygılı ve çalışkan bir karakterdir. Roman, babasını birdenbire kaybeden ve ailesinin başına geçmek zorunda kalan karakterin buhranıyla başlamaktadır. Bir evladın, babasını kaybetmenin acısını tam olarak yaşayamadan sorumluluklar silsilesi altına girmesini en acı şekilde işleyen yazar, okuyucuların Ahmet Cemil’e gözleri dolu dolu bakmalarını sağlamıştır.
Başkahraman, bir taraftan mektebini bitirmeye çalışan, bir taraftan da ufak tercümelerle hayatını kazanan genç bir edebiyatçıdır. Tek isteği kendisini serbestçe edebiyata vermek için bir gazete sahibi olmakla birlikte, Ahmet Cemil’e göre dünya güzeli olan Lamia’ya aşkını sunmaktır.
Müslüman İstanbul mahallelerinden birinde çırpınmalar eşliğinde yaşayan Cemil, hayatının tek çıkış kapısını hür olan arkadaşı Hüseyin Nazmi ve sevdiği Lamia olarak görmektedir.
Bir baskı dünyası olan mahallesi ve çalıştığı matbaa ile dostu Hüseyin Nazmi’nin görkemli ve kültür kokan evi arasında mekik dokuyan ve buhranlar içinde kalan kahramanın, bu mekanlar haricinde sevdiği yegane yer Beyoğlu’nda “Luxembourg” denilen kahvehaneydi. Gözlem yapmayı pek seven Ahmet Cemil hakkında yazar bu huyundan şu şekilde bahseder:
…aşağıya yukarıya geçen halkı seyreder, bu binlerce yolculardan seçtiği bazı yüzleri oturduğu yerin sınırlı görüş alanının izin verdiği kadar izler; o yüzlerin kimisinin paltosundan, kimisinin eski elbisesinden , birisinin elindeki paketten, bir kadının yanındaki çocuktan anlam çıkarır; zihninde birer dakikalık zaman içinde bu yüzler için birer ayrıntılı hikaye yazardı.
Yetenekli bir isim olan Ahmet Cemil, şahsım adına kalemi pek heyecanlı bir edebiyatçı adayıydı. Sevgili Ziya, onun bu tutumunu “Yeni düşünceler için yeni kelimeler gerektiğinde ısrarlıydı.” cümlesiyle belirttiğinde bu kanımda pek emin olmuş ve gözlerimin önünde heyecanlı bir şekilde beliren Ahmet Cemil’i sevgiyle izlemiştim.
Dönelim muhabbetle bağlı olduğu evinin diğer üyelerine… Ahmet Cemil, pek sakin ve başınızı göğsüne yasladığınız vakit huzur bulacağınız bir kadın olan annesini epey sever, göz bebeği olan kız kardeşi İkbal’e de pek düşkündü. Lakin hayat bu ya, düşkün olduğu kız kardeşini koparıp almıştı yaşam ellerinden.
Sorumsuz ve kötü bir karakter olan Vehbi Bey ile evlendirilen İkbal, küçük bedenini bir türlü sığdıramamıştı bu dünyaya. Vehbi Bey, epey kıskanç, kurnaz bir karakter olup kolay aldanan Ahmet Cemil’i ağına düşürmüş ve romanın sonlarına ellerinde kalmış yegane şey olan evlerini ipotek ettirip onları dumur içinde bırakmıştı.
Ahmet Cemil’i asıl üzen şey bu değildi. O’na göre nihayetine evdi, alınırdı… O’nu mahveden şey annesinin çığlığı üzerine odaya koşup gördüğü kız kardeşinin cansız bedeniydi. Temiz bir yüze sahip olduğunu Halid Ziya sayesinde anladığım İkbal, temiz bir hayata ve içten gelen gülüşlere bir türlü sahip olamamıştı.
Bir erkeği asıl mahveden ve hayattan koparan şey yoksunluk değildi. İkinci bir gözbebeğini kaybetmekti. Lamia’sını… Tüm bu fırtınalardan dolayı sevdiği kadına açılamayan ve zannımca çekingen bir yapıya sahip olan Ahmet Cemil, nihayetinde Lamia’yı başka bir adamla gülerken görmüş ve mahvolmuştu. Tam da burada kalbime mıh gibi inen bir cümlesi oldu Ahmet Cemil’in: “Şimdi ben burada umutsuzluğumla zehirlenirken o yukarıda mutluluğundan gülüyor.”
Tüm bunlardan sonra , bir intihar vakası beklediğim Ahmet Cemil beni şaşırtmıştı. Oysa Halid Ziya kendisi için şöyle demişti: “Artık şu yoksunluk hayatının acı lezzetinden bir hoş üzüntü bile duyar olmuştu.”
Kayıplar, hüzünler, kayboluşlar lakin asla yok olmayışlar… Sevmenin ne demek olduğunu bana öğreten Ahmet Cemil, bu muazzam romanın sonunda annesiyle bir vapurda taşraya giden yolculuğuna başlamıştı. Asla cesur olmayan ve onu bundan dolayı daima eleştirdiğim bir karakter olmuştur kendisi. Lakin, yine aynı cesurlukla bunca şeye rağmen yaşamaya devam eden bir yapıya sahip oluşu hem Halid Ziya’nın hem de Ahmet Cemil’in önünde saygıyla eğilmem gerektiğini bana fark ettirmiş oldu.
Bizleri satırlarının arasında bir sinema filminin içine alan sevgili Halid Ziya’ya evvela binlerce minnet duymaktayım. Sonrasında sizlere ve Ahmet Cemil’e, Halid Ziya’nın cümlesiyle veda etmekteyim :
Gözlerinin önünde o mai geceyle bu siyah gece karşılaştı: Mai ve siyah…
Kaynaklar










Cevap Yaz